<\/span><\/h2>\n\n\n\nTSSB belirtileri ki\u015fiden ki\u015fiye de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterebilir ancak tan\u0131 koymak i\u00e7in belirtilerin DSM-5<\/strong>\u2019te tan\u0131mlanan \u00f6l\u00e7\u00fctleri kar\u015f\u0131lamas\u0131 gerekir (APA, 2013). Bu belirtiler, travma sonras\u0131 en az bir ay<\/strong> devam etmeli ve ki\u015finin g\u00fcnl\u00fck i\u015flevselli\u011fini belirgin \u015fekilde bozmal\u0131d\u0131r (NICE, 2018).<\/p>\n\n\n\n<\/span>1. Ruhsal ve Duygusal Belirtiler<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- Travma an\u0131s\u0131n\u0131n istemsiz \u015fekilde zihne gelmesi (yeniden ya\u015fant\u0131lama) (APA, 2013)<\/li>\n\n\n\n
- Travmaya dair kabuslar g\u00f6rme (Bryant, 2019)<\/li>\n\n\n\n
- Olay\u0131 hat\u0131rlatan durumlarda yo\u011fun kayg\u0131, korku veya panik hissi (NICE, 2018)<\/li>\n\n\n\n
- Su\u00e7luluk, utan\u00e7, \u00e7aresizlik gibi olumsuz duygular (Ehlers & Clark, 2000)<\/li>\n\n\n\n
- Duygusal uyu\u015fma ve ilgi kayb\u0131 (WHO, 2018)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
<\/span>2. Davran\u0131\u015fsal Belirtiler<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- Travmayla ili\u015fkili yerlerden, ki\u015filerden veya konu\u015fmalardan ka\u00e7\u0131nma (APA, 2013)<\/li>\n\n\n\n
- Sosyal ili\u015fkilerden geri \u00e7ekilme (Karanc\u0131 & Erkan, 2007)<\/li>\n\n\n\n
- G\u00fcnl\u00fck aktivitelerde azalma (NICE, 2018)<\/li>\n\n\n\n
- \u00d6fke patlamalar\u0131 veya ani sinirlenme (Bryant, 2019)<\/li>\n\n\n\n
- Riskli veya d\u00fcrt\u00fcsel davran\u0131\u015flarda bulunma (Foa et al., 2009)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
<\/span>3. Fiziksel Tepkiler<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- H\u0131zl\u0131 kalp at\u0131\u015f\u0131, terleme, titreme (APA, 2013)<\/li>\n\n\n\n
- Uykuya dalamama veya s\u0131k uyanma (Bryant, 2019)<\/li>\n\n\n\n
- Ba\u015f a\u011fr\u0131s\u0131, mide bulant\u0131s\u0131, sindirim sorunlar\u0131 (NICE, 2018)<\/li>\n\n\n\n
- Kas gerginli\u011fi, yorgunluk (Shin et al., 2006)<\/li>\n\n\n\n
- Ani ses veya hareketlere a\u015f\u0131r\u0131 irkilme (APA, 2013)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
Bu belirtiler, travman\u0131n hat\u0131rlat\u0131c\u0131s\u0131 olan uyaranlarla tetiklenebilir veya kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kabilir. Semptomlar\u0131n \u015fiddeti, ki\u015finin \u00f6nceki ya\u015fam deneyimleri, psikolojik dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve sosyal destek d\u00fczeyi ile yak\u0131ndan ili\u015fkilidir (Brewin et al., 2000).<\/p>\n\n\n\n
<\/span>Travma Sonras\u0131 Stres Bozuklu\u011fu Neden Olur?<\/span><\/h2>\n\n\n\nTSSB\u2019nin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda biyolojik, psikolojik ve sosyal<\/strong> fakt\u00f6rlerin etkile\u015fimi s\u00f6z konusudur (Brewin, Andrews & Valentine, 2000). Tek bir neden yoktur; travmatik olay sonras\u0131 beyin i\u015flevlerinde, hormon d\u00fczeylerinde ve bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lerde \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklikler meydana gelir.<\/p>\n\n\n\n<\/span>Biyolojik Fakt\u00f6rler<\/span><\/h3>\n\n\n\nTravma, beynin stres yan\u0131t sistemi \u00fczerinde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir etki yarat\u0131r. Amigdala<\/strong> tehdidi alg\u0131lama ve korku tepkilerinden sorumlu olarak a\u015f\u0131r\u0131 aktifle\u015fir; prefrontal korteks<\/strong> ise bu tepkileri d\u00fczenlemede yetersiz kal\u0131r (Shin, Rauch & Pitman, 2006). Hipokampus<\/strong>, olay\u0131n ba\u011flam\u0131n\u0131 ve zaman\u0131n\u0131 kodlamakta zorlan\u0131r, bu da travma an\u0131lar\u0131n\u0131n daha yo\u011fun ve d\u00fczensiz hat\u0131rlanmas\u0131na yol a\u00e7ar (Brewin et al., 2000). Ayr\u0131ca kortizol<\/strong> ve adrenalin<\/strong> gibi stres hormonlar\u0131nda dengesizlik olu\u015fur (Bryant, 2019).<\/p>\n\n\n\n<\/span>Psikolojik Fakt\u00f6rler<\/span><\/h3>\n\n\n\nKi\u015finin olaya dair yapt\u0131\u011f\u0131 yorumlar, travma sonras\u0131 geli\u015fimi etkiler. Olay\u0131 \u201ckal\u0131c\u0131 bir tehdit\u201d olarak de\u011ferlendirmek, ka\u00e7\u0131nma davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r ve iyile\u015fmeyi zorla\u015ft\u0131r\u0131r (Ehlers & Clark, 2000). \u00d6nceki travmalar, ba\u015f etme becerilerindeki yetersizlik ve olumsuz inan\u00e7lar da riski y\u00fckseltir.<\/p>\n\n\n\n
<\/span>Sosyal Fakt\u00f6rler<\/span><\/h3>\n\n\n\nTravma sonras\u0131 sosyal destek eksikli\u011fi<\/strong>, iyile\u015fme s\u00fcrecini olumsuz etkiler (Karanc\u0131 & Erkan, 2007). Ekonomik zorluklar, g\u00fcvenli bir ya\u015fam alan\u0131na eri\u015fememek ve toplumsal izolasyon da TSSB\u2019nin geli\u015fiminde rol oynar (NICE, 2018).<\/p>\n\n\n\n<\/span>TSSB Hangi Olaylardan Sonra Ortaya \u00c7\u0131kabilir?<\/span><\/h2>\n\n\n\nTravma Sonras\u0131 Stres Bozuklu\u011fu, ki\u015finin ya\u015fam\u0131n\u0131 tehdit eden, ciddi yaralanma riski ta\u015f\u0131yan veya yo\u011fun korku, \u00e7aresizlik ya da deh\u015fet duygusu yaratan herhangi bir olay<\/strong> sonras\u0131nda geli\u015febilir (APA, 2013; WHO, 2018). Bu olaylar hem toplumsal \u00f6l\u00e7ekte<\/strong> hem de bireysel d\u00fczeyde<\/strong> ya\u015fanabilir.<\/p>\n\n\n\n<\/span>Toplumsal \u00d6l\u00e7ekli Travmalar<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- Do\u011fal afetler:<\/strong> Deprem, sel, yang\u0131n (NICE, 2018)<\/li>\n\n\n\n
- Sava\u015f ve \u00e7at\u0131\u015fma ortamlar\u0131<\/strong> (Kessler et al., 2017)<\/li>\n\n\n\n
- Ter\u00f6r sald\u0131r\u0131lar\u0131 veya kitlesel \u015fiddet olaylar\u0131<\/strong> (Bryant, 2019)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
<\/span>Bireysel \u00d6l\u00e7ekli Travmalar<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- Ciddi trafik veya i\u015f kazalar\u0131<\/strong> (Karanc\u0131 & Erkan, 2007)<\/li>\n\n\n\n
- Fiziksel veya cinsel sald\u0131r\u0131lar<\/strong> (NICE, 2018)<\/li>\n\n\n\n
- \u00c7ocukluk \u00e7a\u011f\u0131 istismar\u0131 veya ihmali<\/strong> (Brewin et al., 2000)<\/li>\n\n\n\n
- Yak\u0131n birinin ani ve beklenmedik \u00f6l\u00fcm\u00fc<\/strong> (Bonanno et al., 2007)<\/li>\n\n\n\n
- A\u011f\u0131r t\u0131bbi hastal\u0131k tan\u0131s\u0131<\/strong> (Bryant, 2019)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
Ayn\u0131 travmaya maruz kalan ki\u015filerden baz\u0131lar\u0131 TSSB geli\u015ftirirken, di\u011ferleri geli\u015ftirmeyebilir. Bu farkl\u0131l\u0131k; genetik yatk\u0131nl\u0131k, ya\u015f, cinsiyet, ki\u015filik \u00f6zellikleri, \u00f6nceki ya\u015fam deneyimleri ve sosyal destek d\u00fczeyi gibi fakt\u00f6rlerle a\u00e7\u0131klan\u0131r (Brewin et al., 2000; Bonanno et al., 2007).<\/p>\n\n\n\n
<\/span>Travma Sonras\u0131 Stres Bozuklu\u011fu Riskini Artt\u0131ran Fakt\u00f6rler Nelerdir?<\/span><\/h2>\n\n\n\nTSSB geli\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131ran etkenler, travma \u00f6ncesi<\/strong>, travma s\u0131ras\u0131<\/strong> ve travma sonras\u0131<\/strong> fakt\u00f6rler olarak \u00fc\u00e7 grupta incelenir (Brewin, Andrews & Valentine, 2000; NICE, 2018).<\/p>\n\n\n\n<\/span>Travma \u00d6ncesi Fakt\u00f6rler<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- Daha \u00f6nce bir veya birden fazla travmatik olaya maruz kalmak (Brewin et al., 2000)<\/li>\n\n\n\n
- \u00c7ocukluk \u00e7a\u011f\u0131 istismar\u0131 veya ihmal \u00f6yk\u00fcs\u00fc (Karanc\u0131 & Erkan, 2007)<\/li>\n\n\n\n
- Ailede psikiyatrik bozukluk \u00f6yk\u00fcs\u00fc (Bryant, 2019)<\/li>\n\n\n\n
- Kad\u0131n olmak (Kessler et al., 2017)<\/li>\n\n\n\n
- Yetersiz sosyal destek a\u011f\u0131 (Bonanno et al., 2007)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
<\/span>Travma S\u0131ras\u0131 Fakt\u00f6rler<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- Olay\u0131n y\u00fcksek \u015fiddette olmas\u0131 (NICE, 2018)<\/li>\n\n\n\n
- Olay\u0131n uzun s\u00fcrmesi (APA, 2013)<\/li>\n\n\n\n
- Fiziksel yaralanma veya a\u011f\u0131r kay\u0131plar ya\u015famak (Bryant, 2019)<\/li>\n\n\n\n
- Yak\u0131n birinin travmaya maruz kalmas\u0131na tan\u0131k olmak (Brewin et al., 2000)<\/li>\n\n\n\n
- Do\u011frudan \u00f6l\u00fcm tehdidi hissetmek (NICE, 2018)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
<\/span>Travma Sonras\u0131 Fakt\u00f6rler<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- Uzun s\u00fcreli stres ve belirsizlik (Bonanno et al., 2007)<\/li>\n\n\n\n
- Sosyal izolasyon (Karanc\u0131 & Erkan, 2007)<\/li>\n\n\n\n
- Uygun psikolojik deste\u011fe ula\u015famamak (NICE, 2018)<\/li>\n\n\n\n
- Maddi kay\u0131plar ve ya\u015fam ko\u015fullar\u0131ndaki k\u00f6t\u00fcle\u015fme (Bryant, 2019)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
Bu fakt\u00f6rlerin bir arada bulunmas\u0131, TSSB riskini belirgin \u015fekilde art\u0131r\u0131r. Ancak koruyucu fakt\u00f6rlerin (g\u00fc\u00e7l\u00fc sosyal destek, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ba\u015f etme becerileri) varl\u0131\u011f\u0131 riski azaltabilir (Bonanno et al., 2007).<\/p>\n\n\n\n
<\/span>Travma Sonras\u0131 Stres Bozuklu\u011fu Neye Yol A\u00e7ar?<\/span><\/h2>\n\n\n\nTedavi edilmedi\u011finde TSSB, ki\u015finin ruhsal, fiziksel ve sosyal ya\u015fam\u0131nda ciddi olumsuz sonu\u00e7lara yol a\u00e7abilir (NICE, 2018; \u00d6zt\u00fcrk & Ulu\u015fahin, 2018).<\/p>\n\n\n\n
<\/span>Ruhsal Sonu\u00e7lar<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- Depresyon ve anksiyete bozukluklar\u0131:<\/strong> TSSB\u2019ye en s\u0131k e\u015flik eden psikiyatrik rahats\u0131zl\u0131klard\u0131r (Bryant, 2019).<\/li>\n\n\n\n
- Madde kullan\u0131m bozukluklar\u0131:<\/strong> Alkol veya uyu\u015fturucu madde kullan\u0131m\u0131nda art\u0131\u015f g\u00f6r\u00fclebilir (Foa et al., 2009).<\/li>\n\n\n\n
- \u0130ntihar d\u00fc\u015f\u00fcnceleri veya giri\u015fimleri:<\/strong> \u00d6zellikle kronik TSSB\u2019de risk y\u00fcksektir (NICE, 2018).<\/li>\n\n\n\n
- Dissosiyatif belirtiler:<\/strong> Ger\u00e7eklikten kopma, kendini d\u0131\u015far\u0131dan izliyormu\u015f hissi (APA, 2013).<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
<\/span>Fiziksel Sonu\u00e7lar<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- Kronik a\u011fr\u0131 sendromlar\u0131<\/strong> (Bryant, 2019)<\/li>\n\n\n\n
- Uyku bozukluklar\u0131<\/strong> (APA, 2013)<\/li>\n\n\n\n
- Ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi zay\u0131flamas\u0131<\/strong> (WHO, 2018)<\/li>\n\n\n\n
- Kalp-damar sorunlar\u0131<\/strong> (Shin et al., 2006)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
<\/span>Sosyal ve Mesleki Sonu\u00e7lar<\/span><\/h3>\n\n\n\n\n- \u0130\u015f performans\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fc\u015f, i\u015f kayb\u0131 (Karanc\u0131 & Erkan, 2007)<\/li>\n\n\n\n
- Sosyal ili\u015fkilerde bozulma (Bonanno et al., 2007)<\/li>\n\n\n\n
- Aile i\u00e7i \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n artmas\u0131 (NICE, 2018)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
TSSB yaln\u0131zca bireyin ya\u015fam kalitesini de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u00e7evresindeki insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 da olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle erken tan\u0131 ve tedavi b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131r (Foa et al., 2009).<\/p>\n\n\n\n
<\/span>Travma Sonras\u0131 Stres Bozuklu\u011fu Ne Kadar S\u00fcrer?<\/span><\/h2>\n\n\n\nTSSB\u2019nin s\u00fcresi ki\u015fiden ki\u015fiye de\u011fi\u015fir. Baz\u0131 ki\u015filerde belirtiler birka\u00e7 ay i\u00e7inde azalabilirken, baz\u0131 ki\u015filerde y\u0131llarca devam edebilir (Bryant, 2019; NICE, 2018).<\/p>\n\n\n\n
\n- Akut TSSB:<\/strong> Belirtiler travmadan sonraki ilk 3 ay i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131kar ve genellikle tedaviyle azal\u0131r (APA, 2013).<\/li>\n\n\n\n
- Kronik TSSB:<\/strong> Belirtiler 3 aydan uzun s\u00fcre devam eder (NICE, 2018).<\/li>\n\n\n\n
- Gecikmeli ba\u015flang\u0131\u00e7l\u0131 TSSB:<\/strong> Travmadan aylar veya y\u0131llar sonra belirtilerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131d\u0131r (WHO, 2018).<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n