Anhedoni (Mutlu Olamama Hastalığı) Nedir? Belirtileri Nelerdir?

Anhedoni kelimesi Yunanca kökenlidir ve anlamı “zevk almama”dır.

İlk kaynaklarda çeşitli psikiyatrik bozuklukların semptomu olarak ele alınmış, son yıllarda yapılan araştırmalarda ise anhedoninin bağımsız olarak değerlendirilmesi gerektiğine dair kanıtlar ortaya çıkmıştır.

Duygusal “boşluk” hissi, herhangi bir şey yapmaya isteksizlik, yorgunluk, uyuşukluk, sıkıntı hissi ve olumsuz duygular içinde olma hali gibi durumlar anhedonide görülebilir. 

Anhedoni Nedir? (Mutlu Olamama Hastalığı) Nedir?

Anhedoni, karmaşık ve çok yönlü bir kavramdır. 

Anhedoni, çoğu kaynakta zevk alma yeteneğinin kaybı olarak tanımlanır; geçmişte zevk alınan eylemlerden artık zevk alınamamasını ifade eder. Ayrıca, zevk aramak için harekete geçme motivasyonunun kaybını da yansıtabileceği kabul edilmektedir.

Anhedoni, bazı psikolojik sorunların semptomu olarak değerlendirilmekle birlikte, kendi başına bir rahatsızlık olarak da kabul edilebilmektedir.

Psikopatolojik bir semptom olarak anhedoni ilk kez 19. yüzyılın başlarında dikkat çekmiştir. Daha sonra, şizofreni spektrum bozukluklarının gelişmesine kişileri yatkın hale getiren biyolojik bir yatkınlık olarak da kavramsallaştırılmıştır.

Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı 3. baskına (DSM-III), majör depresif bozukluk semptomlarından biri olarak dahil edilmiştir. Bunun üzerine, bir süre depresif bozukluğun bir semptomu olarak kabul edilmiş, ancak son yıllarda ortaya çıkan kanıtlar anhedoninin, depresyondan bağımsız olarak da değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymuştur. 

Anhedoni Belirtileri Nelerdir?

Anhedoni, kişinin genel ruh halini ve günlük rutinlerini yerine getirme yeteneğini etkileyebilir. Bu kişiler, diğer insanlarla vakit geçirmekte zorluk çekilebilir; sevgi, şefkat veya takdir verecek hiçbir şey yokmuş gibi hissedilebilirler. Bu durum sosyal izolasyona yol açabilir.

Anhedoni yaşayanlarda; duygusal “boşluk” hissi, motivasyon eksikliği, yorgunluk, uyuşukluk, sıkıntı hissi, herhangi bir şey yapmaya isteksizlik, olumsuz duygular içinde olma hali gibi belirtiler görülebilir. Ayrıca uyku sorunları yaşayabilir, cinsel dürtü veya libido da bu durumdan etkilenebilir.

Anhedoni Neden Olur?

Biyolojik açıdan anhedoni, karmaşık beyin yapıları arasındaki iletişimi içerir. Bu nedenle, anhedoninin oluşumuna dair farklı bakış açıları mevcuttur. Anhedoni, çeşitli psikolojik veya nörolojik rahatsızlıklar sonucu ortaya çıkabilir; ancak temel olarak, beyin sistemlerindeki “ödül merkezi” işlevleriyle ilişkilendirilmiştir.

Anhedoninin, vücudun dopamin üretimi eksikliği ile değerlendirilebileceğini savunan bakış açıları mevcuttur. Dopamin, “iyi hissetme” hali ile ilgilidir ve kişinin ödül beklentisi, öğrenme, motivasyon ve zevk verici uyaranlara karşı “istek” oluşumu üzerinde etkilidir. Örneğin, uzun süreli stres, vücuttaki dopamin seviyesinin azalmasına neden olacağı için anhedonin sebeplerinden biri olarak kabul edilebilir. Yapılan araştırmalar, stresli yaşam olaylarının beynin ödül merkezini olumsuz etkilediğini, bunun da zamanla motivasyon ve sosyal etkileşimlerin azalmasıyla anhedoniye katkıda bulunabileceğini göstermiştir.

Birçok araştırmacı, anhedoninin genetik kökenli bir durum olabileceğini de öne sürmüştür. Anhedoniyi merkezi sinir sisteminde bulunan bir yapısal bozukluk olarak değerlendiren görüşler de vardır.

Anhedoni Türleri Nelerdir?

Anhedoninin farklı türlerinin var olabileceğine dair kanıtlar bulunmaktadır.

Anhedonik semptomları olan depresif hastalarla yapılan bir araştırmada, bazı hastaların genel bir zevk kaybı yaşadığı, bazılarının ise yalnızca belirli bir alanda (örneğin, sosyal temas) zevk kaybı yaşadığı ve diğer alanlarda zevk deneyimlerinin değişmediği gözlemlenmiştir.

Bu yazıda, anhedonin üç farklı boyutunu ele alacağız;

• Sosyal Anhedoni 
• Fiziksel Anhedoni 
• Cinsel Anhedoni

Sosyal Anhedoni 

Sosyal anhedoni, daha önce zevk alınan kişilerarası faaliyetlere karşı duyulan zevk veya ilginin azalması olarak tanımlanır. Yeni arkadaş edinmeye ilgisizlik, arkadaşlar ve aile üyeleriyle yakınlık kurmama ve başkalarıyla sohbet etmeye ilgisizlik sosyal anhedonide görülebilecek durumlara örnek olarak gösterilebilir.

Sosyal anhedoni farklı nedenlere bağlı olarak ortaya çıkabilir. Aile çalışmaları, sosyal anhedoninin kalıtsal bir yönü olabileceğini ve orta düzeyde bir kalıtılabilirliğe sahip olduğunu ortaya koyulmuştur. Ancak sosyal anhedoni sözkonusu olduğunda, durumun sosyal nedenlerinin değerlendirilmesi, biyolojik nedenlerin değerlendirilmesi kadar önemlidir.

Fiziksel Anhedoni 

Fiziksel anhedoni, koku, tat, dokunma veya ses gibi bedensel duyumlardan çok az ya da hiç zevk alamama durumu olarak tanımlanır. Kişi, daha önce keyif aldığı fiziksel deneyimlerden haz alamaz. Örneğin; müzik dinlemek, ılık duş almak gibi aktiviteler rahatlatıcı ya da keyif verici gelmez, hatta sevilen yiyecekler bile tatsız gelebilir.

Fiziksel anhedoni; depresyon veya diğer psikolojik rahatsızlıkların bir belirtisi olarak ortaya çıkabileceği gibi, Parkinson hastalığı gibi fiziksel sağlığı etkileyen bazı nörolojik bozuklukların sonucu olarak da görülebilir.

Cinsel Anhedoni

Cinsel anhedoni, cinsel ilişki sırasında zevk alma hissinin kaybıyla ilişkilidir. Kişi, cinsel ilişki sırasında fiziksel olarak uyarılmış olsa bile, zevk ya da tatmin hissi yaşayamaz. Bu durum, bireyin hem kişisel hem de ilişkisel yaşamını olumsuz yönde etkileyebilir.

Cinsel anhedoninin altında yatan nedenler psikolojik ya da biyolojik kaynaklı olabilir. Bunlara örnek olarak depresyon, cinsel istismar geçmişi, partnerler arası duygusal sorunlar, dopamin eksikliği veya hormonal dengesizlikler sayılabilir.

Anhedoni Neyin Belirtisi Olabilir?

Anhedoni, majör depresif bozukluğun temel semptomlarından biri olarak kabul edilmekle birlikte, birçok psikiyatrik ve nörolojik rahatsızlıkta da görülebilir. Anhedoninin, travma sonrası stres bozukluğu, bipolar bozukluk, şizofreni, madde kullanım bozukluğu, yeme bozuklukları, kronik ağrı ve Parkinson hastalığı gibi rahatsızlıkların da önemli bir bileşeni olduğu giderek daha fazla kabul görmektedir.

Anhedoninin şiddetinin, hastalıklar arası farklılık gösterebileceğini ortaya koyan çalışmalar olsa da, farklı hastalıklar arasında anhedoniyi karşılaştıran çalışma sayısı oldukça azdır. Bu nedenle, anhedoninin farklı tanılar altında ne kadar şiddetli yaşandığı ya da nasıl ortaya çıktığı konusunda yeterli bilgi bulunmamaktadır.

Anhedoni Nasıl Teşhis Edilir?

Anhedonin öznel bir deneyim olması nedeniyle, teşhis edilmesi zor olabilir. Ancak klinik ortamlarda anhedoniyi değerlendirmek için çeşitli ölçekler geliştirilmiştir.

Bu ölçekler genellikle öz değerlendirme anketleri şeklindedir. Kişilerin olumlu duyusal, sosyal ve fiziksel uyaranlara verdikleri tepkileri derecelendirmeleri beklenir. Zamansal Haz Deneyimi Ölçeği (TEPS), Snaith Hamilton Zevk Alma Ölçeği (SHAPS), Chapman Anhedoni Ölçeği (CAS) ve Fawcett-Clark Haz Ölçeği (FCPS) bu değerlendirme anketlerine örnek olarak verilebilir. 

Anhedoni Nasıl Tedavi Edilir?

Anhedoni sabit değildir, zaman içinde değişiklik gösterebilir. Genellikle akut aşamalarda daha şiddetlidir; iyileşme sonrasında azalabilir veya tamamen ortadan kalkabilir.

Anhedoni, bireyin yaşam kalitesi üzerinde derin bir etkiye sahip olsa da, ilaç tedavisi geliştirmek için çok az girişimde bulunulmuştur. Yine de araştırmalar, beynin ödül ve çaba gerektiren karar verme mekanizmalarına yönelik tedavilerin geliştirilebileceğine dair umut vermektedir.

Mevcut depresyon tedavileri genellikle olumsuz duyguları anlamaya ve azaltmaya odaklanır; ancak anhedoni yaşayan bireyler, ağırlıklı olarak olumlu duyguların azalmasıyla karşı karşıya kaldıkları için bu tedavilere daha az yanıt verebilirler. Bu nedenle, anhedoni yaşayan kişiler için daha kişiselleştirilmiş müdahaleler geliştirmek amacıyla olumlu duyguları artırmayı hedefleyen yeni farmakolojik ve psikolojik tedavi yöntemleri üzerinde çalışmalar yapılmaktadır.

Psikoterapi açısından bakıldığında, özellikle hedef odaklı davranışları teşvik eden davranışsal aktivasyon terapisinin etkili olduğu gözlemlenmiştir. Ayrıca bilişsel davranışçı terapi ve egzersiz terapisi gibi çeşitli psikososyal müdahalelerin de tedavi sürecinde olumlu etkileri olduğu düşünülmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Anhedoni Kendi Kendine Geçer mi?

Anhedoninin kendi kendine geçip geçmeyeceği türüne, şiddetine ve sebebine bağlı olarak değerlendirilebilir.

Eğer bu hissi uzun süredir yaşamıyorsanız ve anhedoninin yoğun stres, yeterince uyumama gibi durumlardan ya da hayatınızdaki önemli değişimlerden sonra ortaya çıktığını düşünüyorsanız (örneğin iş kaybı veya kişilerarası ilişkilerdeki çatışmalar gibi), bu geçici olabilir. Bu durumda, yaşam tarzınızda yapacağınız bazı değişiklikler belirtilerin hafiflemesine yardımcı olabilir. Egzersiz yapmak, sağlıklı beslenmek, sosyal çevrenizden destek almak ve kişisel farkındalık geliştirmek gibi yöntemlerle zamanla azalabilir veya tamamen ortadan kalkabilir.

Ancak bu durum uzun süredir devam ediyorsa (2 haftadan fazla), günlük hayatınızı önemli derecede etkiliyorsa, umutsuzluk veya intihar düşünceleriniz varsa, bir uzmandan destek almanız oldukça önemlidir ve iyileşme sürecinizi hızlandıracaktır.

Hiçbir şeyden zevk alamamak neyin işareti olabilir?

İnsanlar hayatlarında farklı dönemlerden geçer ve zaman zaman keyif alınmayan, durgun dönemler yaşayabilirler. Ancak bu durum geçmiyor, ilgisizlik ve keyif alamama hali giderek artıyor ve günlük yaşamınızı etkilemeye başlıyorsa, altta yatan nedenleri araştırmak önemlidir.

Bu tür bir durum, anhedoni ile ilişkili olabilir ve bazen daha derin bir psikolojik sorunun işareti olabilir.

Anhedoni hangi hastalıkların belirtisidir?

Anhedoni yaşıyor olmanızın pek çok sebebi olabilir çünkü kişinin zevk alma durumunu ve derecesini etkileyen çokça sebep vardır. Kişilerin içinde bulundukları yaşam koşulları, mental ve fiziksel sağlıkları, stres seviyeleri ile zevk alma kapasiteleri yakından bağlantılıdır.

Bilimsel kaynaklarda anhedoni, majör depresif bozukluğun temel semptomlarından biri olarak kabul edilir. Ayrıca travma sonrası stres bozukluğu, bipolar bozukluk, şizofreni, madde kullanım bozukluğu, yeme bozuklukları, kronik ağrı ve Parkinson hastalığı gibi rahatsızlıkların önemli bir bileşeni olduğu kabul görmektedir.

Anhedoni testi var mı?

Evet, anhedoniyi değerlendirmek için çeşitli test ölçekleri mevcuttur.

Anhedoni için hangi doktora gitmeliyim?

Anhedoni tanısı ve tedavisi için bir psikolog veya psikiyatriste başvurulmalıdır.

Cinsel anhedoni nasıl geçer?

Cinsel anhedoninin altında yatan nedenler psikolojik ya da biyolojik kaynaklı olabilir. Olası sebeplere örnek olarak depresyon, cinsel istismar geçmişi, partnerler arası duygusal sorunlar, dopamin eksikliği veya hormonal dengesizlikler sayılabilir. Bu nedenle, cinsel anhedoniye yol açan faktörleri doğru şekilde anlamak ve buna uygun bir yaklaşım izlemek oldukça önemlidir.

Destek almak ve cinsel anhedoninin sebebini anlamak için bir psikolog, psikiyatrist ya da üroloji veya kadın hastalıkları uzmanı ile görüşmek tavsiye edilir. Ayrıca, bazı yaşam tarzı değişiklikleri; örneğin, düzenli egzersiz yapmak, uyku düzenini sağlamak ve sağlıklı beslenmek de sürecin daha olumlu ilerlemesine katkı sağlayabilir.

Anhedoninin ilaçları nelerdir?

Anhedoni için özel olarak geliştirilmiş bir ilaç henüz bulunmamaktadır. Ancak günümüzde, dopamin sistemi üzerinde etkili bazı ilaçlar, anhedoni semptomlarını hafifletmek amacıyla kullanılabilmektedir. Ayrıca, anhedoni çoğu zaman başka psikolojik ya da nörolojik rahatsızlıkların bir parçası olarak da ortaya çıktığı için, tedavi süreci genellikle altta yatan rahatsızlığa yönelik ilaç veya antidepresanlarla desteklenir.

Unutulmamalıdır ki, anhedoni karmaşık ve çok yönlü bir durumdur. Bu nedenle, her birey için süreç farklılık gösterebilir. Anhedoninin nedeni netleşmeden rastgele ilaç kullanımı önerilmez. İlaç tedavisine mutlaka bir psikiyatristin yönlendirmesiyle başlanmalı ve süreç uzman tarafından düzenli olarak takip edilmelidir.

Anhedoni yaşayanlar ne yapmalı?

Anhedoni durumunda sorunun erken fark edilmesi ve zamanında destek alınması iyileşme sürecini hızlandırır. Anhedoni, çoğu zaman altta yatan psikolojik veya nörolojik bir rahatsızlığın belirtisi olarak ortaya çıkar. Bu nedenle, profesyonel destek almak önem taşır.

Sosyal bağları güçlü tutmak ve güvendiğiniz kişilerden destek istemek, düzenli egzersiz yapmak, uyku düzenini sağlamak, sağlıklı beslenmek, stresi azaltmaya yönelik teknikler uygulamak (örneğin meditasyon veya nefes egzersizleri) fiziksel ve ruhsal iyilik halinizi destekleyerek anhedoni belirtilerini azaltmaya yardımcı olabilir.

Ne istediğini bilememek hastalık mı?

Ne istediğini bilememek doğrudan bir hastalık olarak tanımlanmaz. Hatta bireylerin hayatlarının belirli dönemlerinde ne istediklerinden emin olamamaları oldukça normal kabul edilir. Özellikle üniversite seçimi, kariyer değişikliği gibi önemli dönüm noktalarında, çok sayıda seçenekle karşı karşıya kalındığında ya da belirsizliklerin yoğun olduğu zamanlarda, ne istediğine karar verememek oldukça insani bir durumdur.

Ancak bu kararsızlık hali uzun süre devam ediyorsa veya kişinin günlük yaşamını, karar alma becerisini ve duygusal dengesini olumsuz etkiliyorsa, bu durumun altında yatan psikolojik süreçler göz önünde bulundurulmalıdır. Bu tür durumlarda bireyin bir uzmandan destek alması, hem kendini daha iyi tanımasına hem de yönünü daha net belirlemesine yardımcı olabilir.

Bilgilendirme Notu

Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Buradaki içerikler herhangi bir şekilde tanı koyma, ya da profesyonel psikolojik/psikiyatrik destek yerine geçme amacı taşımaz. Kendinizde ya da yakınınızda benzer belirtiler gözlemliyorsanız, lütfen bir uzmana başvurun.

Konuyla ilgili aklınıza takılan herhangi bir soru ya da paylaşmak istedikleriniz varsa, benimle iletişime geçmekten çekinmeyin.

Eğer profesyonel psikolojik destek almak isterseniz, Evimdeki Psikolog platformu üzerinden bana ulaşabilirsiniz.

Sevgilerimle,

Psikolog Selen Deniz Odabaşı

Kaynakça

Masud Husain, Jonathan P. Roiser (2018). Neuroscience of Apathy and Anhedonia: A Transdiagnostic Approach (https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:3e481f87-0ede-47dd-bdd8-2db78dfd3694/)

E Samuel Winer, D Gage Jordan, Amanda C Collins (2019). Conceptualizing Anhedonias and Implications for Depression Treatments (https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.2147/PRBM.S159260)

Martin Trøstheim, Marie Eikemo, Remy Meir, et al (2020). Assessment of Anhedonia in Adults With and Without Mental Illness (https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2769239)

Alessandro Serretti (2023). Anhedonia and Depressive Disorders (file:///C:/Users/selen/Downloads/cpn-21-3-401.pdf)

Gwenolé Loas (1996). Vulnerability to Depression: A Model Centered on Anhedonia

B Cihan, MC Saka, İ Gönüllü, ETÖ Kızıl, B Baskak, C Atbasoglu, (2015). Sosyal Anhedoni’nin Pozitif ve Negatif Şizotipi Boyutlarındaki Yerinin Klinik Olmayan Örneklemde İncelenmesi

Jaclyn S. Kirshenbaum, David Pagliaccio, Diego A. Pizzagalli, Randy P. Auerbach (2024). Neural sensitivity following stress predicts anhedonia symptoms: a 2-year multi-wave, longitudinal study (https://www.nature.com/articles/s41398-024-02818-x.pdf)