Uykuya dalmakta zorluk mu yaşıyorsunuz? Ya da gece aniden uyanıp uyuyamıyor musunuz?
Kurduğunuz alarmdan çok erken uyanıp tekrar uyuyamadığınız için gün boyu işte/okulda uykusuzluk mu çekiyorsunuz? Eğer siz de bu gibi durumlar yaşıyorsanız uykusuzluk(insomnia) rahatsızlığı ile karşı karşıya olabilirsiniz.
İnsomnia (Uykusuzluk) Nedir? -2.png)
Uykusuzluk( İnsomnia) yalnızca uyuyamama sorunu gibi algılansa da aslında yaşanan sorunlar farklılık göstermektedir. Uykusuzluk hastalığı, uykuya başlamada zorluk, uykuyu devam ettirmekle ilgili sorunlar gece uyanıp geri uyuyamamak, sabahları istenen saatten daha erken uyanma gibi şekillerde görülebilen bir bozukluktur. Uykusuzluk hastalığında kişiler uykunun kalitesi ve süresi ile ilgili şikayetlerde bulunur. Uykusuzluk yaşayan bireyler gün boyu yorgun ve bitkin hissedebilir bu durum hayat kalitelerinin düşmesine neden olur.
Ruhsal bozuklukların Tanısal ve İstatiksel El Kitabının (DSM-5) kriterlerine göre kişinin uykuya dalmada güçlük, gece sık sık uyanma veya istenen saaten çok erken uyanıp uyuyamama durumlarından birinin haftada en az üç gece üç ay boyunca yaşanması ve kişinin toplumsal veya klinik olarak işlevselliğini bozması uykusuzluk bozukluğu tanısı için gereklidir. Uykusuzluk bozukluğu tanısı için kişinin yeterli zaman ve uygun ortam olduğu halde bu sorunları deneyimliyor olması gerekir.
Eğer siz de kaliteli bir uyku için uygun ortam ve süre olmasına rağmen uykuya dalmakta zorluk yaşıyorsanız bu durum yarım saatten uzun sürüyor veya gece sık sık uyanıp tekrar uykuya dalamıyorsanız yada sabah çok erken uyanıp yeniden uyuyamıyorsanız insomnia bozukluğu yaşıyor olabilirsiniz.
Uykusuzluk Hastalığı Çeşitleri Nelerdir?
Uykuya dalmak sizin için zorlu bir süreç ise, geceleri sık sık uyanıp uyuyamıyorsanız veya sabahları çok erken uyanıp uyuyamadığınız için gün boyu yorgun ve bitkin hissediyorsanız uyku bozukluğu yaşıyor olabilirsiniz.
Uykusuzluk uykuya dalmada, uykuyu devam ettirmekte zorluk ve uyku kalitesinde bozuklukla karakterize bir bozuktur. İnsomnia, altta yatan sebeplere, semptomların süresi ve etkilenen bireyin yaş grubuna göre sınıflandırılır. Uluslararası Uyku Bozuklukları Sınıflandırmasına (ICSD-3) göre uyku bozuklukları,akut insomnia, kronik insomnia, onset (uykuya dalma) insomnia, maintenance (devam ettirme) insomnia ve çocuklukta davranışa bağlı insomnia olarak ayrılmaktadır.
- Akut İnsomnia
- Kronik İnsomnia
- Onset İnsomnia
- Maintenance İnsomnia
- Çocuklukta Davranışa Bağlı İnsomnia (BIC)
Akut İnsomnia
Akut insomnia genel olarak kısa süreli devam eden son dönemlerde yaşanan stresli bir yaşam olayı kaynaklı yaşanan bir uykusuzluk problemidir. Bu tür insomnialar genellikle ilişki sorunları, sınav kaygısı, iş kaybı veya taşınma gibi bazı dönemsel tetikleyicilerden kaynaklanabilir. Akut insomnialar uzun süreli değildir. Genellikle birkaç gün veya haftada geçer; en fazla üç ay süreyle kişilerin hayatını etkiler. Stresörün kişinin hayatından çıkması veya kişinin stres yaratan duruma uyum sağlaması ile uykusuzluk problemleri de azalır veya kaybolur.
Kronik İnsomnia
Kronik insomnia uykuya dalamama veya uykunun bölünmesi şikayetlerinin haftada en az üç gün süre ile en az üç ay boyunca devam eden insomnia türüdür. Kronik insomnia hem ruhsal hem de bedensel sağlığın bozulmasına neden olabilir. Uzun dönem devam eden uykusuzluk şikayetleri dikkat dağınıklığı, konsantrasyonun bozulması, yorgunluk gibi şikayetlerle kişilerin işlevselliklerini bozar. Kronik insomnia uzun süre devam ettiğinde kişinin yaşam kalitesini önemli derecede düşürür.
Onset İnsomnia
Onset insomnia yani uykuya dalmakta zorluk yaşama bozukluğudur. Normal koşullarda kişilerin en fazla yarım saat içinde uykuya dalmaları beklenir. Ancak bazı durumlarda bu süre uzayabilir ve uykuya dalmakta zorlanan kişinin uyku süresinde ve kalitesinde bozulma meydana gelir. Onset insomnia genellikle uyku öncesi ekrana maruz kalma, yoğun kafein tüketimi veya aşırı düşünme (overthinking) gibi sebeplerle ilişkilendirilir.
Maintenance İnsomnia
Maintenance insomnia kişinin uykuya daldıktan sonra uykuyu devam etmekte zorluk yaşamasıdır. Uyku sık sık bölünür ve kişi yeniden uykuya dönmekte zorluk yaşar. Bu durumda kişi yeterince uyku uyuyamaması sebebiyle ertesi gün yorgun ve uykusuz hissedebilir. Kalitesiz ve yetersiz uyku odaklanma ve konsantrasyon bozukluğuna neden olur. Uyku bölünmeleri yaşlılıkla birlikte daha fazla artmakla birlikte uyku apnesi, sık idrara sıkma bozukluğu veya kronik ağrı gibi tıbbi rahatsızlıklarla ilgili olabilir.
Çocuklukta Davranışa Bağlı İnsomnia (BIC)
Çocukluk çağı davranışa bağlı insomnia klinik görüntüsüne bakıldığında genellikle küçük yaşlarda yatma saatini reddetme, uykuya direnme, gecikmiş uyku başlangıcı ve uzun süreli gece uyanmaları gözlenmektedir. Çocukluk çağı davranışa bağlı insomnia genel olarak 0-5 yaş grubu küçük çocuklarda görülürken bazı durumlarda orta çocukluğa kadar devam edebilir.
Çocuklarda görülen uyku sorunları ebeveynin veya bakım verenin uykuya geçiş için veya devam ettirmek için yaptıkları davranışlar ile ilgilidir. Bazı durumlarda sallama, besleme, ebeveynin yanında durması gibi koşullara bağlı uyuyan çocuklar uyaran olmadığında dalmakta güçlük çekebilir veya uyandığında yeniden uykuya dalmak için bunlara ihtiyaç duyabilir. Diğer yandan ebeveyn veya bakım veren uyku rutini ile ilgili tutarsız bir davranış gösterdiğinde veya yetersiz sınır çizdiğinde bu konuda uykuyla ilgili sorunların yaşanması kaçınılmazdır.
İnsomnia (Uykusuzluk) Belirtileri Nelerdir?
Uyku insan yaşamında en önemli fizyolojik ihtiyaçlarından biridir. Uykunun insan yaşamındaki önemi dikkate alındığında uykusuzluğun fizyolojik, psikolojik ve toplumsal birçok etkisinin olması kaçınılmazdır.
İnsomnianın gece ve gündüz belirtileri vardır. İnsomnia geceleri uykuya dalmakta zorluk, uykunun gece yarısı sık sık bölünmesi ve çok erken uyanmak olarak sayılabilir. Kalitesiz ve yetersiz uyku ise gündüzleri bazı belirtilerin ortaya çıkmasına sebep olur. Yeterli uyku alamayan kişiler gün boyu yorgun ve bitkin hisseder,dikkat ve konsantrasyon bozukluklar yaşarken iş performansında düşüklük görülür. Duygu durum bozukluklarına ve bağışıklığın düşmesi nedeniyle kişileri hastalıklara karşı daha savunmasız hale getirir.
Uykusuzluk problemi belirtileri:
- Uykuya dalmakta güçlük
- Uykunun sürekli bölünmesi
- Sabahları istenen vakitten çok erken uyanma
- Dikkat ve konsantrasyon bozuklukları
- Gün içinde yorgun hissetme ve enerjisizlik
- İş performansında düşüklük
- Duygu durum bozukluğu
- Bağışıklık sisteminin zayıflaması
- Yaşam kalitesinin belirgin düşmesi
İnsomnia Neden Olur?
İnsomnia tek bir nedenle açıklanamaz. İnsomniaya neden olan faktörlere baktığımızda; psikolojik, çevresel, davranışsal ve bazı tıbbi sebepler sayılabilir.
Okul , aile, iş veya ilişkilerde yaşanan yoğun stres nedeniyle kişiler uykuya dalmakta zorlanabilir. Kaygı bozukluğu,depresyon,travma sonrası stres bozukluğu gibi psikolojik bozukluklar nedeniyle uyku sorunları ortaya çıkabilir.
Bir diğer neden olarak kişinin düzensiz uyku alışkanlıkları, ekran süresi, kafein tüketimi gibi davranışsal sebepler sayılabilir.
Tıbbi bazı rahatsızlıklar ve kullanılan ilaçlar da uyku sorunlarının nedenleri arasındadır.
İnsomnia tüm bu nedenlerden biri veya birkaçının bir arada oluşturduğu zorlu bir durumdur.
Uykusuzluk Risk Faktörleri Nelerdir?
Uykusuzluk pek çok etkisi olan önemli bir sorundur. Peki hangi faktörler uykusuzluk bozukluğunun ortaya çıkmasında etkilidir?
Genel olarak risk faktörlerini demografik özellikler, davranışsal alışkanlıklar, tıbbi rahatsızlıklar ve psikolojik bozukluklar altında toplayabiliriz.
Uykusuzlukla ilişkili faktörler:
- Yaş: İlerleyen yaş ile birlikte uyku düzeninde bazı değişiklikler ortaya çıkar. Yaşlanma ile birlikte uyku kalitesinde düşme,derin uyku süresinde bir azalma ve gece uyanmalarında artma olabilir.
- Cinsiyet : Yapılan çalışmalar kadınların erkeklere oranla daha fazla uykusuzluk bozukluğu yaşadıklarını göstermektedir. Bu durum kadınların gebelik, adet dönemleri ve menopoz gibi dönemler yaşadıkları hormonal değişikliklerden kaynaklanmaktadır.
- Medeni durum: Araştırmalar bekarların evli veya boşanmış kişilere oranla daha az uyku sorunları yaşadıklarını göstermektedir.
- Düzensiz uyku programı: Vücudumuzun doğal bir biyolojik ritmi vardır. Buna uygun olarak belli saatlerde uyumak ve kalkmak bu düzene uygun olmalıdır. Her gün farklı saatlerde uyanmak ve kalkmak uyku ile ilgili problemler yaşanmasına neden olur.
- Ekran süresi: Yatmadan önce telefon, tablet ve telefon gibi cihazlara maruz kalmak uyku hormonunun(melatonin) baskılanmasına neden olarak uykuya dalmayı zorlaştırır.
- Düşük fiziksel aktivite: Hareketsiz bir yaşam şekli uyku problemlerinin yaşanmasında etkilidir. Düzenli aktivite ve spor uyku kalitesini artırır.
- Uyarıcı madde kullanımı: Yoğun bir şekilde kafein(kahve, çay), nikotin ve alkol tüketimi uykuya dalmayı geciktirir ve uyku kalitesini olumsuz etkiler.
- Psikolojik bozukluklar: Stres, depresyon, anksiyete bozuklukları, bipolar bozukluk ve şizofreni gibi psikolojik bozukluklar semptomları veya kullanılan ilaçların etkisiyle uykusuzluk problemleri yaşanmasına neden olur.
- Tıbbi rahatsızlıklar: Kronik ağrı, solunum bozuklukları(astım gibi),sık idrara çıkma, mide rahatsızlıkları( reflü, gastrit gibi) rahatsızlıklar uyku sorunlarının ortaya çıkmasına neden olabilir.
İnsomnia (Uykusuzluk) Vücutta Nelere Sebep Olur?
Uyku, zihnin ve bedenin kendini yenilediği ve dinlendiği bir süreçtir. Vücudun dengesini sağlayan bu süreç bazı sebeplerle bozulabilir. Uykusuzluk bozukluğu ile birlikte vücutta bazı sistemlerde dengesizlikler ortaya çıkar.
İnsomnianın vücuda etkilerini şu şekilde sıralayabiliriz;
- Bağışıklık sisteminin zayıflaması: Yeterince dinlenemeyen vücut direnci düşer ve enfeksiyonlara karşı daha açık hale gelir.
- Kalp ve damar sağlığının bozulması: Uykusuzluk hipertansiyon ve kalp krizi riskini artırır.
- Hormonal dengesizlik: Uyku kalitesinde ve süresindeki azalma büyüme hormonu salgılanmasını baskılar. Ayrıca kişinin stres hormonu( kortizol) seviyesi yükselir.
- Zihinsel ve bilişsel bozulma: Uykusuzluk odaklanma sorunları ve dikkat dağınıklığı gibi bilişsel sorunlara neden olur. Konsantrasyon ve karar verme güçlüğü kişilerin iş yaşamında zorlanmasına neden olur.
Uyuyamamak Neyin Belirtisi Olabilir?
Uyuyamamak dikkate alınması gereken önemli bir durumdur. Uykusuzluğun altında yatan nedenlere baktığımızda hem psikolojik hemde fiziksel bazı sebepler olabilir. Altta yatan henüz teşhisi konulmamış anksiyete bozukluğu, travma sonrası stres bozukluğu, aşırı düşünme, bipolar bozukluk gibi psikolojik bozukluklar olabilir.
Diğer yandan uykusuzluk, uyku apnesi, kronik ağrı( fibromiyalji), sık idrara çıkma isteği gibi fiziksel bazı durumların belirtisi de olabilir.
İnsomnia (Uykusuzluk) Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?
Uykusuzluk hastalığı günlük yaşamdaki işlevselliğini olumsuz yönde etkileyen bir rahatsızlıktır. Psikolojik ve tıbbi rahatsızlıklarla komorbidite (birarada) bulunma ihtimali yüksek olduğundan teşhisi ayrıntılı inceleme gerektirir.
Öncelikle danışanın detaylı uyku düzeni, yaşam tarzı ve tıbbi geçmişi incelenerek değerlendirme yapılır. Danışandan uyku günlüğü tutması istenilerek uyku-uyanıklık döngüsüne bakılır.
Uykusuzluğun nedeni ile ilgili ayrıntılı bir araştırma gerektiğinde uyku laboratuvarlarında gerekli testler yapılır.
İnsomnia (Uykusuzluk) Hastalığı Nasıl Tedavi Edilir?
Uykusuzluk hastalığı tedavisinde bir terapist eşliğinde yürütülen Bilişsel Davranışçı terapi( BDT ) etkili yöntemlerden biridir. İlaç tedavisi de uyku bozukluklarında etkili olmaktadır ancak daha kalıcı ve yan etkileri olmayan bir yöntem olarak terapi daha etkili bir yöntem olarak kabul edilmektedir. Bilişsel davranışçı terapi ile uykusuzluğa neden olan işlevsiz düşünceler ve davranışlara odaklanılır.
Ayrıca uyku hijyeni ve yaşam tarzı değişiklikleri ile de uykusuzluğun tedavisinde kullanılan yöntemlerdendir.
Sık Sorulan Sorular
Vücutta Neyin Eksikliği Uykusuzluk Yapar?
Uykusuzluk tek bir nedene bağlı değildir. Ancak melatonin (uyku hormonu) salgılanmasını destekleyen B ve D vitamini eksiklikleri uykusuzluğa neden olabilir.
Uykusuzluk İçin Hangi Doktora Gidilir?
Uykusuzluk hastalığı ile ilgili öncelikli olarak psikiyatrist tarafından yapılan bir muayene uygun olur. Gerektiğinde psikiyatrist tarafından nörolog veya dahiliye gibi diğer bölümlere yönlendirme yapılır.
Uykusuzluk Nasıl Geçer?
Uykusuzluk hastalığı tedavisinde altta yatan neden önemlidir. Altta yatan sebebe bağlı olarak bilişsel davranışçı terapi, ilaç tedavisi veya yaşam tarzı değişiklikleri ile uykusuzluğun tedavisi mümkündür.
İnsomnia olduğumu nasıl anlarım?
Eğer kaliteli bir uyku için uygun ortam ve süre olmasına rağmen uykuya dalmakta zorluk yaşıyorsanız bu durum yarım saatten uzun sürüyor veya gece sık sık uyanıp tekrar uykuya dalamıyorsanız yada sabah çok erken uyanıp yeniden uyuyamıyorsanız bunlardan biri veya birkaçını haftada en az üç gün üç aydır yaşıyorsanız insomnia olabilirsiniz.
Uykusuzluk için hangi doktora gitmeliyim?
Uykusuzluk hastalığı ile ilgili öncelikli olarak psikiyatrist ve klinik psikolog tarafından yapılan bir muayene uygun olur. Gerektiğinde psikiyatrist tarafından nörolog veya dahiliye gibi diğer bölümlere yönlendirme yapılır.
Sürekli yorgunluk ve uykusuzluk neyin belirtisi olabilir?
Sürekli yorgun hissetme ve uykusuz olma hali günlük hayattaki işlevselliğini etkileyen önemli bir durumdur. Bu durumun altında pek çok sebep olabilir. Uyku-uyanıklık dengesini bozacak bir yaşam tarzı olması, tıbbi rahatsızlıklar (uyku apnesi, tiroit hastalığı, anemi, kalp rahatsızlıkları gibi) veya psikolojik bozukluklar (anksiyete, depresyon, stres gibi) uykusuzluk ve yorgunluğa neden olabilir.
İnsomnia Öldürür mü?
İnsomnia doğrudan kişileri öldürebilen bir hastalık değildir. Ancak uzun süreli uykusuzluk dikkatin bozulmasına ve konsantrasyon eksikliğine neden olduğundan iş kazaları, trafik kazalarına neden olabilir. Ayrıca kronik uykusuzluk bağışıklığı düşürdüğünden ölümcül hastalıklara yakalanma riskini artırır.
Uykusuzluk Baş Döndürür mü?
Evet uykusuzluk bedenin ve zihnin düzgün bir şekilde çalışmasını engeller. Bu durum bilişsel bozulmalara ve dengesizliklere neden olabilir.
Uykusuzluk Baş Ağrısı Yapar mı?
Evet, uykusuzluk baş dönmesi yapabilir. Uyku vücudun ve zihnin dinlenmesi için gerekli bir mekanizmadır. Uykusuzluk migren tetikleyici olabilir.
Kalitesiz Bir Uykuya Yol Açan Parasomniler Nelerdir?
Parasomniler uyku sırasında olan anormal davranışlara verilen addır. Uyku terörü, uyurgezerlik, uykuda konuşma, uykuda hareket etme gibi durumlar uykuyu böler veya kişi sabahları hiç dinlenmemiş gibi uyanabilir.
Kaynakça
Türkarslan, K. K., & Canel Çınarbaş, D. (2024). Uykusuzluk Bozukluğunun Psikolojik Modelleri: Güncel Bir Derleme. Journal of Turkish Sleep Medicine, 11, 10-19. https://jtsm.org/pdf/477dd3ac-0088-448a-a453-fd2929e03f96/articles/jtsm.galenos.2023.94803/JTSM-11-10.pdf
Özgen, F. (2023). İnsomni Tanımı, İnsomni Tipleri, İnsomni Tedavisi. Journal of Turkish Sleep Medicine. https://jtsm.org/pdf/477dd3ac-0088-448a-a453-fd2929e03f96/articles/15549/KM23.pdf
Dal, Ö. (2023). İnsomni: kısa bir gözden geçirme. Çukurova Tıp Öğrenci Dergisi, 5(1), 6-13.
Sateia, M. J., Buysse, D. J., Krystal, A. D., Neubauer, D. N., & Lamm, H. E. (2017). Clinical Practice Guideline for the Pharmacologic Treatment of Chronic Insomnia in Adults: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Sleep Medicine, 13(2), 307–349. https://doi.org/10.5664/jcsm.6470
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
Duran, S., & Kaynak, S. (2022). Insomnia in Adults During COVID-19 Pandemic and Its Association with Social Media Addiction.
Journal of Turkish Sleep Medicine, 9, 180–185. https://doi.org/10.4274/jtsm.galenos.2022.18480
İçerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır.
